गणेशोत्सवाची भव्यता वाढली; पण टिळकांचा विचार कुठे हरवला?

 

 

राष्ट्रजागृतीसाठी सुरू झालेल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाला आज दिखाऊपणा, डीजे आणि खर्चाच्या स्पर्धेचे गालबोट; सामाजिक प्रबोधनाची मशाल पुन्हा पेटविण्याची गरज

बेळगाव : ‘गणपती बाप्पा मोरया…’च्या जयघोषाने शहरापासून गावखेड्यांपर्यंत गणेशोत्सवाचा उत्साह शिगेला पोहोचला आहे. आकर्षक मंडप, विद्युत रोषणाई, भव्य मूर्ती, देखावे, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि मिरवणुकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे स्वरूप अधिकाधिक भव्य होत आहे. मात्र, या झगमगाटाच्या पलीकडे एक प्रश्न आजही अस्वस्थ करणारा आहे – ज्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाची मुहूर्तमेढ लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी समाजजागृती, संघटन आणि राष्ट्रभावना निर्माण करण्यासाठी रोवली, त्या उत्सवाचा मूळ उद्देश आज कितपत जिवंत आहे?

लोकमान्य टिळकांनी घराघरांत साजरा होणाऱ्या गणेशोत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप देताना केवळ धार्मिक उत्सवाची संकल्पना मांडली नव्हती. ब्रिटिश राजवटीच्या काळात जनतेला एका व्यासपीठावर आणणे, सामाजिक ऐक्य निर्माण करणे, स्वराज्याची भावना रुजविणे आणि राष्ट्रजागृती घडविणे, हा त्यामागील व्यापक विचार होता.

मंडप हे विचारांचे व्यासपीठ होते

त्या काळातील गणेश मंडपांमध्ये व्याख्याने, कीर्तने, पोवाडे, नाटके, देशभक्तिपर कार्यक्रम आणि सामाजिक विषयांवरील चर्चा होत. उत्सवाच्या निमित्ताने सामान्य माणसाला विचार करण्याची, प्रश्न विचारण्याची आणि संघटित होण्याची संधी मिळत होती.

म्हणजेच गणेशोत्सव हा केवळ देवपूजेचा नव्हे, तर समाजघडणीचा उत्सव होता. मंडप हे चार दिवसांचे मनोरंजन केंद्र नसून समाजाच्या प्रश्नांवर चर्चा करणारे खुले व्यासपीठ होते.

आज ‘भक्ती’पेक्षा ‘भव्यते’ची स्पर्धा

काळ बदलला तसे गणेशोत्सवाचे स्वरूपही बदलले. आज अनेक मंडळे सामाजिक बांधिलकी जपत रक्तदान शिबिरे, आरोग्य तपासणी, विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्य, गरजूंना मदत, वृक्षारोपण आणि जनजागृतीपर उपक्रम राबवितात. ही निश्चितच स्वागतार्ह बाब आहे.

मात्र, दुसरीकडे काही ठिकाणी उत्सवाचे व्यापारीकरण आणि दिखाऊपणाची प्रवृत्ती वाढताना दिसते. कोणाचा मंडप मोठा, कोणाची मूर्ती भव्य, कोणाची रोषणाई आकर्षक आणि कोणाची मिरवणूक अधिक गाजावाजा करणारी, याची स्पर्धा सुरू होते. लाखो रुपयांचा खर्च सजावट आणि मनोरंजनावर होतो; मात्र त्याच वेळी परिसरातील एखाद्या गरजू विद्यार्थ्याला शिक्षणासाठी मदत मिळत नाही, ही विसंगती विचार करायला लावणारी आहे.

डीजेचा दणदणाट की विचारांचा जागर?

गणेशोत्सवात संगीत, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि आनंदाला स्थान असायलाच हवे. पण उत्सवाच्या नावाखाली ध्वनिप्रदूषण, वाहतूक कोंडी, कचरा, प्लास्टिकचा वाढता वापर आणि अवाजवी खर्च वाढत असेल, तर उत्सवाच्या सामाजिक जबाबदारीचा विचार करणे अपरिहार्य ठरते.

टिळकांच्या गणेशोत्सवात आवाजापेक्षा विचार मोठा होता; आज मात्र अनेकदा विचारांपेक्षा आवाज मोठा झाल्याचे चित्र दिसते.

आजच्या प्रश्नांशी गणेशोत्सव जोडण्याची गरज

लोकमान्यांच्या काळातील प्रमुख प्रश्न स्वराज्याचा होता. आज स्वराज्य मिळाले असले तरी समाजासमोर नवे प्रश्न उभे आहेत. बेरोजगारी, व्यसनाधीनता, पर्यावरणाचा ऱ्हास, डिजिटल फसवणूक, महिला सुरक्षा, विद्यार्थ्यांवरील शैक्षणिक ताण, आरोग्याच्या समस्या आणि सामाजिक सलोखा यांसारखे प्रश्न गंभीर आहेत.

या प्रश्नांवर जनजागृती करण्यासाठी गणेशोत्सवापेक्षा प्रभावी व्यासपीठ दुसरे कोणते?

गणेश मंडपातून सायबर गुन्ह्यांपासून सावध राहण्याचा संदेश, व्यसनमुक्तीची जनजागृती, पर्यावरण संवर्धन, रक्तदान, अवयवदान, शिक्षणाचे महत्त्व, महिला सुरक्षा आणि सामाजिक ऐक्याचा संदेश दिला तर उत्सवाला खऱ्या अर्थाने आधुनिक सामाजिक दिशा मिळू शकते.

भव्य मंडप नव्हे, भव्य विचार हवेत

गणरायाच्या चरणी लाखो रुपयांची सजावट करण्यापेक्षा एखाद्या गरजू विद्यार्थ्याच्या शिक्षणाला हातभार लावणे, गरजू रुग्णाच्या उपचारासाठी मदत करणे किंवा एखाद्या गावात वृक्षारोपण करणे हीदेखील गणेशभक्तीच आहे.

कारण गणेशोत्सवाची खरी श्रीमंती मंडपाच्या आकारात नसून समाजासाठी केलेल्या कार्याच्या व्यापकतेत आहे.

लोकमान्यांनी गणेशाला घराच्या चौकटीतून सार्वजनिक व्यासपीठावर आणले. आता त्या सार्वजनिक व्यासपीठाला पुन्हा समाजहित, प्रबोधन आणि जनजागृतीचे केंद्र बनविण्याची जबाबदारी आजच्या पिढीवर आहे.

गणरायासमोर नवा संकल्प

आधुनिकता स्वीकारणे चुकीचे नाही. भव्य उत्सवही चुकीचा नाही. परंपरा जपणेही आवश्यकच. मात्र, या सर्वांमध्ये सामाजिक भान हरवू नये, एवढीच अपेक्षा.

भक्ती असावी, पण अंध दिखावा नको.
उत्साह असावा, पण उधळपट्टी नको.
मिरवणूक असावी, पण सामाजिक शिस्तही हवी.
रोषणाई असावी, पण समाजातील अंधार दूर करण्याची इच्छाही हवी.