अन्नदानासोबत ज्ञानदानाचीही गरज!

 

– शिवानी पाटील (यांच्याकडून)

हिंदू सण-उत्सव म्हणजे श्रद्धा, भक्ती, परंपरा आणि सामाजिक एकोपा जपण्याचे पर्व. या उत्सवांच्या निमित्ताने सार्वजनिक मंडळांकडून धार्मिक कार्यक्रमांसोबतच विविध सामाजिक उपक्रम राबविले जातात. त्यामध्ये अन्नदानाला विशेष स्थान आहे. गरजू, वंचित, भाविक आणि नागरिकांना अन्न देणे ही भारतीय संस्कृतीतील उदात्त परंपरा असून, ‘अन्न हे पूर्णब्रह्म’ या भावनेतून केली जाणारी ही सेवा निश्चितच समाजासाठी मोलाची आहे.

अन्नदानातून एखाद्या गरजू व्यक्तीची भूक भागते, त्याला आधार मिळतो आणि माणुसकीची जाणीव अधिक दृढ होते. त्यामुळे अन्नदानाला कमी लेखण्याचा प्रश्नच नाही. मात्र, आजच्या बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत या सेवेसोबतच ज्ञानदानाचाही विचार व्यापकपणे करण्याची गरज आहे.

कारण अन्नाची गरज आजची असते, तर शिक्षणाची गरज आयुष्यभराची असते. एका गरजू व्यक्तीला अन्न देऊन आपण त्याची तत्कालीन गरज भागवतो; तर एखाद्या विद्यार्थ्याला शिक्षणासाठी मदत करून त्याच्या भविष्यातील संघर्षाला दिशा देऊ शकतो. अन्नदान पोट भरते; ज्ञानदान जीवन घडवते. दोन्ही सेवांचे महत्त्व वेगवेगळे असले तरी समाजाच्या दृष्टीने तितकेच महत्त्वपूर्ण आहे.

आज अनेक कुटुंबांना मुलांच्या शिक्षणाचा खर्च पेलणे कठीण होत आहे. पुस्तके, वह्या, शैक्षणिक साहित्य, डिजिटल साधने, परीक्षा शुल्क, महाविद्यालयीन फी तसेच स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीचा खर्च वाढत आहे. आर्थिक अडचणींमुळे अनेक गुणवंत विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणात अडथळे निर्माण होतात. अशा वेळी सार्वजनिक मंडळांनी पुढाकार घेतला, तर त्यांच्या सामाजिक कार्याला आणखी व्यापक स्वरूप प्राप्त होऊ शकते.

याचा अर्थ अन्नदानासाठी होणारा खर्च कमी करून शिक्षणावरच भर द्यावा, असे नाही. अन्नदान सुरूच राहावे; मात्र त्यासोबत ज्ञानदानाची नवी परंपरा निर्माण व्हावी. मंडळांकडे उपलब्ध होणाऱ्या निधीपैकी काही हिस्सा गरजू विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी राखून ठेवता येईल. एखाद्या मंडळाने अन्नदानाचा उपक्रम राबवितानाच काही विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्य दिले, एखाद्या विद्यार्थ्याची फी भरली किंवा पुस्तकांची मदत केली, तर सेवा अधिक व्यापक बनेल.

सार्वजनिक मंडळांनी केवळ उत्सवाचे आयोजन करणाऱ्या संस्था न राहता समाज घडविणाऱ्या संस्था म्हणून पुढे येण्याची गरज आहे. परिसरातील गरजू आणि गुणवंत विद्यार्थ्यांचा शोध घेणे, शिष्यवृत्ती देणे, पुस्तकपेढी सुरू करणे, शालेय साहित्याचे वाटप करणे, स्पर्धा परीक्षांसाठी मार्गदर्शन उपलब्ध करून देणे, करिअर मार्गदर्शन शिबिरे घेणे, डिजिटल शिक्षणाची साधने उपलब्ध करून देणे असे अनेक उपक्रम मंडळे राबवू शकतात.

सण-उत्सवांमध्ये भक्ती आणि आनंदासोबत समाजसेवेची भावना वाढीस लागणे हीच या उत्सवांची खरी ताकद आहे. त्यामुळे मोठ्या देखाव्यांसोबत एखाद्या विद्यार्थ्याच्या शिक्षणाला हातभार लावला, रोषणाईसोबत एखाद्या गरजू विद्यार्थ्याच्या भविष्यात ज्ञानाचा प्रकाश पाडला, तर उत्सवाचे सामाजिक महत्त्व निश्चितच वाढेल.

अन्नदान आणि ज्ञानदान यांची तुलना करण्याऐवजी त्यांचा सुंदर संगम घडविणे हीच काळाची गरज आहे. भुकेल्याला अन्न मिळाले पाहिजे आणि गरजू विद्यार्थ्याला शिक्षणाची संधी मिळाली पाहिजे. समाजसेवेच्या या दोन्ही वाटा एकमेकांच्या विरोधात नसून परस्परांना पूरक आहेत.

आज एखाद्याला अन्न देऊन त्याची भूक भागवणे ही सेवा आहे; तर एखाद्या विद्यार्थ्याच्या हातात पुस्तक देऊन त्याच्या स्वप्नांना बळ देणे हीदेखील तितकीच मोठी सेवा आहे. एका सेवेतून आजचा आधार मिळतो, तर दुसऱ्या सेवेतून उद्याची ताकद निर्माण होते.

म्हणूनच सार्वजनिक मंडळांनी यंदापासून एक नवा संकल्प करावा—‘अन्नदानासोबत ज्ञानदान!’

गणरायाच्या चरणी नैवेद्य अर्पण करताना भुकेल्यासाठी अन्नाची सोय करूया आणि त्याच वेळी एखाद्या विद्यार्थ्याच्या हातात पुस्तकही देऊया. कारण भक्तीने सण साजरा होतो; पण सेवेतून सणाचे खरे सार्थक होते.

अन्नदानातून माणुसकी जपूया आणि ज्ञानदानातून भविष्य घडवूया!या आवृत्तीत अन्नदानाची परंपरा, त्याचे महत्त्व आणि माणुसकीचा भाव कायम ठेवून, ज्ञानदानाला त्याचा पूरक आणि दूरगामी सामाजिक उपक्रम राबविणे गरजेचे आहे.