अभिजात मराठी : वैभवशाली परंपरेचा अभिमान

 

मराठी म्हणजे केवळ एक भाषा नाही… ती आपल्या अस्मितेचा श्वास आहे, संस्कृतीचा वारसा आहे, संतांच्या ओठांवरील अभंग आहे, ज्ञानेश्वरांच्या ओव्यांतील ज्ञान आहे, तुकोबांच्या गाथेतील जीवनदर्शन आहे आणि लाखो मराठी माणसांच्या हृदयात जपलेली मायबोली आहे!

आजचा अभिजात मराठी भाषा दिन हा केवळ दिनदर्शिकेतील एक दिवस नाही. हा दिवस म्हणजे हजारो वर्षांच्या भाषिक, साहित्यिक आणि सांस्कृतिक प्रवासाला केलेला मानाचा मुजरा आहे. मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळणे ही प्रत्येक मराठी माणसासाठी अभिमानाची बाब आहे. कारण या अभिजाततेमागे केवळ भाषेचा प्राचीन इतिहास नाही, तर पिढ्यान्‌पिढ्या आपल्या पूर्वजांनी जपलेली समृद्ध साहित्यपरंपरा, ज्ञानपरंपरा आणि सांस्कृतिक संपदा आहे.

मराठीच्या मुळांचा शोध घेतला तर तिच्या प्रवासात अनेक ऐतिहासिक टप्पे दिसतात. काळ बदलत गेला, राजवटी बदलल्या, समाजजीवन बदलले; पण मराठीने प्रत्येक काळाशी संवाद साधत स्वतःला समृद्ध केले. लोकजीवनातील बोलीभाषा, संतवाङ्मय, भक्तीपरंपरा, वीरगाथा, शाहिरी साहित्य, बखरी, ललित साहित्य, कादंबरी, कविता, नाटक, पत्रकारिता, वैचारिक लेखन आणि आधुनिक ज्ञान-विज्ञानाच्या क्षेत्रापर्यंत मराठीने आपले सामर्थ्य सातत्याने सिद्ध केले.

‘ज्ञानेश्वरी’ ही केवळ एक ग्रंथकृती नाही; ती मराठीच्या सामर्थ्याची ऐतिहासिक साक्ष आहे. ज्ञानदेवांनी संस्कृतमधील गहन तत्त्वज्ञान सामान्य माणसाच्या भाषेत आणले आणि मराठीला केवळ व्यवहाराची भाषा न ठेवता ज्ञानाची, अध्यात्माची आणि तत्त्वचिंतनाची भाषा बनवले. संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम, संत चोखामेळा, संत जनाबाई यांसारख्या संतांनी आपल्या अभंग आणि रचनांमधून मराठीच्या शब्दांना भक्तीची आणि मानवतेची ताकद दिली.

मराठीच्या वाटचालीत छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याचीही महत्त्वपूर्ण छाप आहे. स्वराज्याच्या प्रशासनात मराठीला मिळालेले स्थान हे भाषेच्या आत्मसन्मानाचे प्रतीक होते. पुढे शाहिरी परंपरेने मराठीला जनमानसाच्या हृदयापर्यंत पोहोचवले. आधुनिक काळात लोकमान्य टिळकांपासून आचार्य अत्रे, पु. ल. देशपांडे, वि. स. खांडेकर, कुसुमाग्रज, ग. दि. माडगूळकर, बहिणाबाई चौधरी आणि असंख्य साहित्यिकांनी मराठीच्या विश्वाला अधिक व्यापक केले.

ही भाषा जितकी संतांची आहे, तितकीच शेतकऱ्याची आहे; जितकी साहित्यिकांची आहे, तितकीच कामगाराची आहे; जितकी शहरांची आहे, तितकीच गावकुसाबाहेरच्या माणसाची आहे.

मराठीचे खरे सौंदर्य तिच्या विविधतेत आहे. कोकणची लय, खानदेशचा बाज, विदर्भाची ढब, मराठवाड्याची बोली, पश्चिम महाराष्ट्राची भाषा, सीमाभागातील मराठीचा गोडवा या सर्व प्रवाहांनी मराठीला अधिक समृद्ध केले आहे. प्रत्येक बोलीमध्ये एका प्रदेशाचे जीवन, त्याची संस्कृती, त्याचे दुःख, त्याचा आनंद आणि त्याचा इतिहास दडलेला आहे.

आज मात्र काळ बदलला आहे. तंत्रज्ञानाच्या वेगवान युगात जग जवळ आले आहे. इंग्रजीसह विविध भाषांचा वापर अपरिहार्य झाला आहे. जागतिक संवादासाठी इतर भाषा शिकणे आवश्यकही आहे. परंतु इतर भाषा शिकताना आपली भाषा विसरण्याची गरज नाही. उलट, मातृभाषेची भक्कम पायाभरणी असलेली व्यक्तीच इतर भाषांकडे अधिक आत्मविश्वासाने पाहू शकते.

आज अनेकदा मराठी बोलताना इंग्रजी शब्दांची अनावश्यक सरमिसळ केली जाते. मराठीत बोलताना मराठी शब्द वापरण्याऐवजी परकीय शब्दांचा आधार घेणे ही आधुनिकतेची खूण समजली जाते. पण भाषा आधुनिक होण्यासाठी तिची ओळख पुसण्याची गरज नसते. नवीन शब्द स्वीकारत असतानाच आपल्या भाषेतील सुंदर, समृद्ध आणि अर्थवाही शब्दांचा वापर करण्याची सवय आपण जपली पाहिजे.

भाषा टिकवण्याची जबाबदारी केवळ साहित्यिकांची, लेखकांची किंवा शासनाची नाही. ती प्रत्येक मराठी माणसाची आहे. घरातील मुलांशी मराठीत बोलणे, त्यांना मराठी पुस्तके वाचायला देणे, मराठी कविता-कथा ऐकवणे, मराठी वृत्तपत्र वाचणे, मराठी नाटक-सिनेमा पाहणे, मराठीतील उत्तम साहित्य पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे हीदेखील भाषासेवा आहे.

भाषा वाचवण्यासाठी मोठमोठी आंदोलनेच करावी लागतात असे नाही; कधी कधी घरात आपल्या मुलाशी प्रेमाने मराठीत बोलणे हीदेखील मोठी भाषिक चळवळ असते.

अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाल्याने आपली जबाबदारी संपलेली नाही; उलट ती अधिक वाढली आहे. अभिजाततेचा अभिमान केवळ सोशल मीडियावरील संदेशांपुरता किंवा एका दिवसाच्या शुभेच्छांपुरता मर्यादित राहू नये. मराठीमध्ये ज्ञाननिर्मिती झाली पाहिजे. विज्ञान, तंत्रज्ञान, अर्थशास्त्र, प्रशासन, संशोधन, डिजिटल माध्यमे आणि आधुनिक शिक्षणाच्या क्षेत्रात मराठीचा प्रभाव वाढला पाहिजे. नव्या पिढीला मराठी ही केवळ घरात बोलण्याची भाषा नसून विचार करण्याची, ज्ञान मिळवण्याची आणि भविष्य घडवण्याची भाषा आहे, याची जाणीव झाली पाहिजे.

आजच्या पिढीसमोर एक मोठे आव्हान आहे. मराठीचा अभिमान आणि आधुनिकतेची वाटचाल यांचा सुंदर समतोल साधण्याचे. जगाशी जोडले जाताना मुळांशी नाते तुटता कामा नये. कारण ज्याला आपल्या भाषेची आणि संस्कृतीची जाणीव असते, त्याची जगाकडे पाहण्याची दृष्टी अधिक व्यापक होते.

मराठीचा इतिहास आपल्याला एकच संदेश देतो भाषा जिवंत ठेवायची असेल तर ती वापरली पाहिजे. बोलली पाहिजे, लिहिली पाहिजे, वाचली पाहिजे आणि नव्या काळाशी जोडली पाहिजे.

आजच्या दिवशी आपण केवळ ‘मराठी दिनाच्या शुभेच्छा’ देऊन थांबू नये. त्याऐवजी एक छोटासा संकल्प करूया –

मराठीत अधिक बोलूया…
मराठीत अधिक वाचूया…
मराठीत अधिक लिहूया…
मराठी साहित्य नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवूया…
आणि मराठीला केवळ अभिमानाची भाषा नव्हे, तर भविष्याचीही भाषा बनवूया!

कारण…

जिच्या शब्दांत संतांची करुणा आहे,
जिच्या ओव्यांत ज्ञानदेवांचे विश्व आहे,
जिच्या अभंगांत तुकोबांचा आत्मस्वर आहे,
जिच्या मातीत शिवरायांच्या स्वराज्याची प्रेरणा आहे,
आणि जिच्या प्रत्येक अक्षरात आपल्या मातीचा सुगंध आहे—
ती मराठी केवळ आपली भाषा नाही;
ती आपली ओळख आहे!

म्हणूनच आजच्या अभिजात मराठी भाषा दिनी आपल्या मायबोलीला मनापासून वंदन करूया.

‘मराठी जगली पाहिजे’ एवढेच नव्हे…‘मराठी जगवली पाहिजे!’

मायमराठीचा अभिमान जपूया, तिचा समृद्ध वारसा पुढच्या पिढीला देऊया आणि अभिजात मराठीचा हा दीप अखंड तेवत ठेवूया!